Bud-çanaq oynağının endoprotezləşdirilməsi

Oynaq niyə sıradan çıxır

Bud-çanaq oynağı bədənin ən çox yüklənən oynaqlarından biridir: hər addımda gövdənin ağırlığı buradan keçir. Oynaq səthini örtən qığırdaq illər ərzində nazilir, sümük səthləri bir-birinə sürtünməyə başlayır — ağrı və hərəkət məhdudiyyəti məhz bundan yaranır.

Ən çox rast gəlinən səbəblər:

• Koksartroz — qığırdağın tədricən aşınması. Ən geniş yayılmış səbəb, adətən 50 yaşdan sonra, lakin daha erkən də başlaya bilər.
• Bud sümüyü başının aseptik nekrozu — qan təchizatının pozulması nəticəsində sümük toxumasının məhv olması. Gənc yaşda da rast gəlinir və sürətlə inkişaf edir.
• Oynağın displaziyası — anadangəlmə quruluş pozğunluğu; illər sonra erkən artroza gətirib çıxarır.
• Travmanın nəticəsi — bud sümüyü boynunun sınığı, asetabulum (çanaq çuxuru) sınıqları.
• İltihabi xəstəliklər — revmatoid artrit və digər sistem xəstəlikləri.

Hansı simptomlar həyəcan siqnalıdır

• Qasıq nahiyəsində ağrı — çox vaxt dizə yayılır. Elə buna görə bud-çanaq problemi bəzən uzun müddət «diz xəstəliyi» kimi müalicə olunur.
• Səhər sərtliyi: yataqdan qalxdıqdan sonra oynağın «işə düşməsi» üçün vaxt lazımdır.
• Corab geyinmək, ayaqqabı bağlamaq, dırnaq kəsmək çətinləşir — hərəkət həcminin azalmasının ilk əlaməti.
• Axsama, addımın qısalması, gəzərkən tez yorulma.
• Gecə ağrıları — istirahətdə də keçmir. Bu artıq gecikmiş mərhələnin əlamətidir.

Ağrının qasıqda deyil, yalnız belin yan hissəsində olması həmişə bud-çanaq oynağını göstərmir — oxşar şikayət onurğadan da qaynaqlana bilər. Ayırd etmək üçün müayinə lazımdır.

Əməliyyat nə vaxt lazımdır

Artroplastika birinci deyil, sonuncu addımdır. Əvvəlcə konservativ müalicə sınanır: fizioterapiya, əzələ gücləndirici məşqlər, çəkinin azaldılması, ağrıkəsici və iltihabəleyhinə preparatlar, bəzi hallarda oynaqdaxili inyeksiyalar.

Əməliyyat o zaman müzakirə olunur ki:

• ağrı konservativ müalicəyə tabe olmur və gündəlik həyatı məhdudlaşdırır;
• gecə ağrıları yuxunu pozur;
• hərəkət həcmi kəskin azalıb, axsama sabitləşib;
• rentgen və ya KT-də oynaq aralığının ciddi daralması, sümük deformasiyası, nekroz ocağı görünür.

Müayinə və hazırlıq

• İki proyeksiyada rentgen; lazım olduqda KT və ya MRT (xüsusən nekroz və displaziya şübhəsində).
• Qan analizləri, EKQ, terapevt və anestezioloq müayinəsi.
• Şəkərli diabet, hipertoniya və digər xroniki xəstəliklərin əvvəlcədən nizamlanması.
• İnfeksiya ocaqlarının aradan qaldırılması — xüsusən dişlər və sidik yolları. Protez qoyulan orqanizmdə uzaq infeksiya ocağı ciddi risk deməkdir.
• Mümkün olduqda çəkinin azaldılması və əməliyyatdan əvvəl əzələ hazırlığı — bərpanı nəzərəçarpacaq dərəcədə asanlaşdırır.

Əməliyyat necə keçir

Zədələnmiş bud sümüyü başı çıxarılır, çanaq çuxuru hazırlanır və süni oynaq quraşdırılır. Endoprotez üç əsas hissədən ibarətdir: asetabulyar kasa, bud komponenti (nojka) və onların arasındakı sürtünmə cütü.

Fiksasiyanın iki yolu var:

• Sementsiz — implantın səthi elə hazırlanır ki, sümük toxuması ona yapışsın. Sümük keyfiyyəti yaxşı olan, nisbətən gənc xəstələrdə üstünlük verilir.
• Sementli — implant sümük sementi ilə bərkidilir. Sümük kövrək olduqda, osteoporoz fonunda seçilir.

Dr. Seidovun namizədlik dissertasiyası məhz proksimal fiksasiyalı bud komponentlərinə həsr olunub — yəni yükü bud sümüyünün yuxarı hissəsinə, təbii anatomiyaya daha yaxın şəkildə ötürən dizaynlara.

Əməliyyat adətən 1–2 saat çəkir, ümumi və ya spinal anesteziya altında aparılır.

Bərpa: gün-gün

İlk aylarda bir neçə hərəkətdən çəkinmək lazımdır: oynağı 90 dərəcədən artıq bükmək, ayaqları çarpazlamaq, çox alçaq stulda oturmaq. Bunlar implantın yerindən çıxma riskini artırır. Konkret məhdudiyyətlər əməliyyatın texnikasından asılıdır və çıxarkən fərdi izah olunur.

Protez nə qədər xidmət edir

Beynəlxalq artroplastika reyestrlərinin məlumatlarına görə, müasir implantların təxminən 90–95%-i 15 il sonra da yerində qalır, çox hallarda isə 20 ildən artıq xidmət edir.

Müddət bir neçə amildən asılıdır: əməliyyat zamanı yaş, fiziki fəallığın səviyyəsi, bədən çəkisi, sümük keyfiyyəti və implantın düzgün quraşdırılması. Protezin vaxtından əvvəl boşalması və ya aşınması halında revizion (təkrar) artroplastika mümkündür.

Risklər barədə açıq danışaq

Endoprotezləşdirmə çox proqnozlaşdırıla bilən əməliyyatdır, lakin heç bir cərrahi müdaxilə risksiz deyil. Əsas fəsadlar:

• infeksiya — müasir profilaktika ilə təxminən 1% və ya daha az;
• dərin venaların trombozu — antikoaqulyant profilaktikası və erkən hərəkət ilə azaldılır;
• implantın yerindən çıxması — xüsusən ilk aylarda, rejimə əməl edilmədikdə;
• ayaqların uzunluq fərqi — adətən cüzi və kompensasiya olunandır;
• periprostetik sınıq və uzunmüddətli perspektivdə boşalma.

Bu siyahı qorxutmaq üçün deyil. Riski azaldan şey konkretdir: düzgün seçilmiş göstəriş, hazırlıq mərhələsində xroniki xəstəliklərin nizamlanması, texnika və bərpa rejiminə ciddi əməl.