Diz oynağının endoprotezləşdirilməsi

Diz niyə sıradan çıxır

Diz — bədənin ən mürəkkəb oynağıdır: burada üç sümük, iki menisk, çarpaz və yan bağlar birlikdə işləyir. Qığırdaq nazildikcə bu sistem tarazlığını itirir, ayağın oxu əyilir və yük oynağın bir tərəfinə düşməyə başlayır.

• Qonartroz — qığırdağın tədricən aşınması, ən geniş yayılmış səbəb.
• Travmadan sonrakı artroz — menisk və ya çarpaz bağ zədəsindən, oynaqdaxili sınıqdan illər sonra.
• Ayağın oxunun əyriliyi — O-şəkilli (varus) və ya X-şəkilli (valgus) deformasiya yükü qeyri-bərabər paylayır və aşınmanı sürətləndirir.
• İltihabi xəstəliklər — revmatoid artrit, podaqra.

Simptomlar

• Pilləkənlə enərkən ağrı — çox vaxt ilk əlamətdir; qalxmaq adətən daha asan olur.
• Şişkinlik, oynaqda maye yığılması, isti hiss.
• Diz «ilişir» və ya tam açılmır; oturub-durarkən xırıltı.
• Ayağın əyriliyi gözlə görünməyə başlayır.
• Gecə ağrısı və istirahətdə keçməyən ağrı — gecikmiş mərhələ.

Əməliyyat nə vaxt lazımdır

Əvvəlcə konservativ müalicə: çəkinin azaldılması, bud əzələlərinin gücləndirilməsi, fizioterapiya, iltihabəleyhinə preparatlar, göstəriş olduqda oynaqdaxili inyeksiyalar.

Protezləşdirmə o zaman müzakirə olunur ki, ağrı gündəlik həyatı məhdudlaşdırsın, gecə yuxusunu pozsun, yeriş məsafəsi kəskin qısalsın və rentgendə oynaq aralığının itməsi görünsün.

Tam yoxsa qismən protez

Diz üç bölmədən ibarətdir və aşınma həmişə hamısını əhatə etmir.

• Qismən (unikompartmental) protez — yalnız bir bölmə zədələnibsə. Kəsik kiçikdir, bağlar saxlanılır, bərpa daha sürətli keçir və diz daha «təbii» hiss olunur.
• Tam protez — aşınma bir neçə bölməni əhatə edibsə, ox ciddi əyilibsə və ya bağlar sıradan çıxıbsa.

Seçim rentgen, ayağın oxu və müayinə nəticəsinə görə edilir. Qismən protezin şərti sərtdir: qalan bölmələr sağlam, çarpaz bağlar bütöv olmalıdır.

Əməliyyatdan əvvəl nə etmək faydalıdır

Diz protezində nəticənin bir hissəsi əməliyyatdan əvvəl qazanılır. Bunu bilən xəstə bərpanı nəzərəçarpacaq dərəcədə asanlaşdırır:

• Bud ön əzələsinin (kvadriseps) gücləndirilməsi. Əməliyyatdan əvvəl güclü olan əzələ sonra daha tez oyanır. Bu, bərpa müddətinə birbaşa təsir edən amildir.
• Hərəkət həcminin saxlanması. Əməliyyata qədər dizin nə qədər büküldüyü sonrakı nəticəyə güclü təsir edir — sərt diz əməliyyatdan sonra da çətin açılır.
• Çəkinin azaldılması. Hər artıq kiloqram protezə düşən yükü artırır və xidmət müddətini qısaldır.
• Siqaretin dayandırılması — yara sağalmasını və infeksiya riskini birbaşa yaxşılaşdırır.
• Xroniki xəstəliklərin nizamlanması — şəkərli diabetin kompensasiyası infeksiya riskini azaldan ən vacib amillərdən biridir.
• Diş və sidik yollarının yoxlanması — orqanizmdə uzaq infeksiya ocağı protez üçün risk mənbəyidir.

Əməliyyat necə keçir

Aşınmış qığırdaq və sümüyün nazik səthi qatı çıxarılır, bud və qamış sümüklərinin uclarına metal komponentlər quraşdırılır, aralarına isə polietilen aralıq qoyulur. Əsas məsələ — ayağın oxunun düzgün bərpası və bağ tarazlığı; nəticənin uzunömürlülüyü məhz bundan asılıdır.

Əməliyyat 1–2 saat çəkir, ümumi və ya spinal anesteziya altında aparılır.

Bərpa: gün-gün

Dizdə bərpanın nəticəsi xəstənin özündən bud-çanaqdan daha çox asılıdır: burada məşq etməmək birbaşa hərəkət məhdudiyyəti deməkdir.

Protez nə qədər xidmət edir

Beynəlxalq reyestrlərə görə müasir diz protezlərinin təxminən 90–95%-i 15 ildən sonra da yerində qalır. Müddət çəkidən, fəallıqdan, sümük keyfiyyətindən və oxun düzgün bərpasından asılıdır. Boşalma və ya aşınma halında revizion artroplastika mümkündür.

Risklər

• infeksiya — müasir profilaktika ilə təxminən 1% və daha az;
• dərin venaların trombozu;
• hərəkət məhdudiyyəti (kontraktura) — məhz bu səbəbdən erkən məşq bu qədər vacibdir;
• diz önündə keyimə hissi — kəsik zonasında adi haldır və zamanla azalır;
• uzunmüddətli perspektivdə polietilen aralığın aşınması və komponentlərin boşalması.